Kavram ve Tanım
Âdâb-ı muâşeret, toplum içerisinde insan olarak yaşayabilmek için gerekli olduğu genel kabul gören kuralları, başka bir ifadeyle görgü kurallarını ifade eder.
Bu terim, Arapça edeb kelimesinin çoğulu olan âdâb ile “birlikte yaşamak, iyi geçinmek” anlamına gelen ve işretkökünden türetilmiş muâşeret kelimelerinin oluşturduğu Osmanlıca bir tamlamadır.
Edeb ve Muâşeret Kavramlarının Anlam Alanı
Edeb kelimesi, kök itibarıyla “davet etmek” anlamını da içeren, çok yönlü bir Arapça kavramdır. Genel anlamda “iyiye, güzele ve estetiğe davet etmek”, özel anlamda ise “ziyafete veya düğün yemeğine çağırmak” manasında kullanılmıştır. Terim olarak edeb; terbiye, iffet, zarafet, incelik, ağırbaşlılık, söz ve davranışlarda ölçülülük ve güzel ahlâk gibi anlamları kapsar.
Muâşeret ise “işret” kökünden türemiş olup birlikte yaşamak, insanlarla kaynaşmak, ülfet kurmak ve güzel geçinmek anlamlarına gelir. Kur’ân-ı Kerîm’de bir yerde ma‘rûf kavramıyla birlikte geçen muâşeret (en-Nisâ 4/19), “aklın ve dinin iyi ve güzel gördüğü tarzda yaşamak” manasında kullanılmıştır.
Âdâb-ı Muâşeretin Tanımı
Bu çerçevede âdâb-ı muâşeret; toplum içinde yaşamak zorunda olan insanın, güzel ahlâk, nezaket ve görgünün gereklerini yerine getirerek kusur ve ayıplardan korunmasını, erdemli ve olgun bir birey hâline gelmesini sağlayan kurallar bütünüdür. Aynı zamanda âdâb-ı muâşeret, toplumsal hayatta bireyler arasındaki ilişkileri kolaylaştıran, bu ilişkilerde insani ölçüleri görünür kılan ve eğitim yoluyla kazanılan bir estetik disiplin olarak da değerlendirilebilir.
İslâmî Perspektiften Âdâb-ı Muâşeret
Konuya İslâmî açıdan bakıldığında âdâb-ı muâşeret, “ahsen-i takvîm” üzere yaratılan ve “eşref-i mahlûkât” olarak nitelenen insanın, sosyal hayatta hem saygıyı hem de saygınlığını korumasını amaçlayan davranış ilkeleri olarak görülür.
Esasen her insan, sırf insan olması sebebiyle saygıya layıktır. Bununla birlikte, her toplumda edep sahibi, kültürlü ve eğitimli kişilerin özel bir konuma sahip olduğu da kabul edilir. İslâm’da sınıf ayrımı bulunmamakla beraber, ilim ve irfan ehli, faziletli insanlar her zaman övülmüş ve teşvik edilmiştir. Nitekim Rasûlullah’ın, “İnsanları layık oldukları yerlere oturtun” buyruğu, insanlar arasındaki terbiye ve güzel ahlâk farkına işaret eder.
Yine Hz. Peygamber, “Güzel görünüm (hüsn-i hâl), düşünerek ve ağırbaşlı davranma (teenni) ve ölçülülük (iktisat), peygamberliğin kırkta biridir” (Ebû Dâvûd, Edeb, 2; Müsned, I, 296) buyurarak âdâb-ı muâşeretin dinî ve ahlâkî değerini açıkça vurgulamıştır.
Kültür, Evrensellik ve Farklılık Meselesi
Âdâb-ı muâşeretin, büyük ölçüde toplumların kültür ve hayat tarzlarından kaynaklandığı kabul edilir. Her ne kadar evrensel bazı yönleri bulunsa da, görgü kurallarının genellikle topluma özgü olduğu yönündeki kanaat yaygındır. Zira farklı iklimlerde yaşayan, dil, din ve kültür bakımından ayrışan toplumlar arasında görgü kurallarının bütünüyle aynı olması tartışmalıdır.
İslâm dini, gayrimüslimlere benzememeyi tavsiye etmiş; bu ilke, davranış biçimlerine de yansımıştır. Buna göre, İslâm’ın temel prensiplerine aykırı olan bir davranış, başkalarınca beğenilse dahi Müslümanlar açısından geçerli kabul edilemez. Bununla birlikte, farklı coğrafyalarda yaşayan Müslüman topluluklar arasında, temel ilkeler dışındaki muâşeret kurallarında birtakım farklılıkların bulunması, İslâm dünyasındaki kültürel zenginliğin doğal bir sonucudur. Ancak bu durum, Kur’ân ve Sünnet ile bunlara dayalı örf ve âdetlerin Müslümanların âdâb-ı muâşeretinin temel kaynağı olduğu gerçeğini değiştirmez.
Sosyal Hayat ve Âdâb-ı Muâşeretin İşlevi
Toplum hayatı, yalnızca insanların aynı mekânda bulunması veya birlikte yaşaması anlamına gelmez. Toplumu oluşturan bireyleri bir arada tutan ve birlikteliğe anlam kazandıran ortak değerler ve duygusal bağlar vardır. İnsanları bir arada tutan bağlar, çoğu zaman maddî değil; sevgi, saygı ve güven gibi manevî unsurlardır.
Hz. Peygamber, “Birbirinizi sevmedikçe iman etmiş olmazsınız; selamlaşmadıkça da birbirinizi sevmezsiniz” (Müslim, Îmân, 22) buyurarak selamlaşmayı toplumsal sevginin temeli olarak göstermiş; başka bir hadisinde de hediyeleşmeyisevginin bir tezahürü olarak zikretmiştir (et-Tirmizî, Velâ, 6).
Bu yönüyle âdâb-ı muâşeret; insanları sevgi, saygı ve insanlık bağlarıyla birbirine yaklaştıran, iyiye, güzele ve estetiğe davet eden bir hayat disiplini olarak sosyal hayatın en önemli bütünleştirici unsurlarından biridir.
Tarihî Sonuç ve Değerlendirme
Hz. Peygamber, bir yandan insanları hak dine davet ederken, diğer yandan kurmakta olduğu İslâm toplumunda en yüksek düzeyde insani, ahlâkî ve medenî değerler taşıyan muâşeret kurallarını yerleştirmeye çalışmıştır. Bu çabalar neticesinde, kaba ve hoyrat geleneklerin hâkim olduğu Câhiliye toplumundan; kibar, edepli, terbiyeli, iffetli ve erdemli Asr-ı Saadet toplumu meydana gelmiştir. hadis ve siyer kaynakları, Hz. Peygamber’in bu yöndeki eğitim ve irşad faaliyetlerinin örnekleriyle doludur.
